رشته معماری: طراحی سرای سالمندان

2-1-1-مفهوم رضایتمندی

      رضایتمندی یکی از مهم ترین مولفه های سلامت روانی است که نیاز به آن از یک سو باعث ارتقای کیفیت زندگی، دستیابی به امکانات و دستاوردهای جدید و از سوی دیگر افزایش حس خودباوری و اعتماد به نفس می شود. در روزگار ما با توجه به گوناگونی پدیده ها و نیازهای بشر، رضایتمندی از شکل یک نیاز ساده خارج شده است به طوری که وجود یا نبود آن در محیط اجتماعی ، خانوادگی و شغلی به طور مستقیم کیفیت زندگی فرد را تحت تاثیر قرار می دهد ، در این زمینه کارشناسان تلاش می کنند از طریق پرسشنامه ها یا نظرسنجی ابعاد رضایتمندی افراد را بسنجند تا راه های رسیدن به آن را هموارتر کنند.

اگر بخواهیم رضایت از زندگی را به صورت ملموس تری بررسی کنیم، باید بگوییم که هر انسانی یک وضع موجود دارد و یک وضع ایده آل. هرچه فاصله آن چه داریم و آن چه دوست داریم کمتر باشد، احساس رضایتمان از زندگی بیشتر است.

رضایتمندی و خشنودی نتیجه ادراکی است که انسان بر مبنای ارزیابی مثبت محیطی و تجربه فردی نسبت به جامعه خود بدست می آورد، بعبارت دیگر رضایتمندی پیامد احساسات و نگرشهای مثبت نسبت به موقعیت خود در جامعه است به طوری که این حالت مثبت به سلامت فیزیکی _ ارگانیکی و  بهداشت روانی منجر شود.

رضایتمندی اگر به شکل صحیحی ایجاد شده باشد می تواند به مرتبه بالاتری بنام تعهد اجتماعی ، که یک نگرش مستمرو وفادارانه  نسبت به جامعه است منجر شود. انسان خشنود می تواند در عین حالی که رضایتمند است با عوامل ناخوشایند و فشارهای محیطی به سازگاری مثبت بپردازد. بنابراین خشنودی      می تواند سازگاری را بدنبال داشته باشد ولیکن سازگاری لزوما به خشنودی نمی انجامد(آزاد 1384، 47).

2-1-2-رضایتمندی سکونتی

نظریه«رضایتمندی سکونتی» برای تعیین یک چهارچوب راهنما جهت شناخت خصوصیات ساختاری خانوارها و بافت محل سکونت آنها ( اعم از خانه و محله) که بر جوانب گوناگون رضایتمندی تاثیرگذار است به کار می رود. رضایتمندی سکونتی بنا به تعریف گلاستر عبارت است از: «شکاف قابل مشاهده بین آمال و نیازهای ساکنین و واقعیت موجود بستر سکونتی آنها». در تعریفی دیگر، رضایتمندی سکونتی معادل میزان رضایت تجربه شده فرد یا عضوی از یک خانواده از موقعیت سکونتی فعلی خود محسوب شده است. این مفهوم دارای ماهیتی مرکب و نمایانگر رضایت فرد از واحد مسکونی، محله و ناحیه سکونتی اوست. طبق دیدگاه انیبوکام علاوه بر عناصر فنی – مهندسی، جوانب اجتماعی، فرهنگی و رفتاری تشکیل دهنده یک سیستم محیطی- اجتماعی یکپارچه نیز در شکل گیری قابلیت زندگی در یک واحد مسکونی موثر است. از سوی دیگر در زنجیره متغیرهای موثر بر رضایتمندی نسبی ساکنین از وضعیت سکونت خویش، مسکن تنها یکی از حلقه های این زنجیر است. بطور کلی تقلیل مفهوم سکونت گاه به واحد مسکونی اشتباه بزرگی بوده و می باید آن را به عنوان مفهومی مرکب از کلیه اجزاء و مولفه های اجتماعی و کالبدی تشکیل دهنده یک سیستم سکونتگاهی محسوب نمود.

از جمله مدل های ارائه شده از سوی محققین درباره پژوهش در باب رضایتمندی، می توان به مدل آمریگو(2002) و آراگونس(1997) اشاره کرد که رویکردی روش شناختی و تئوریک در زمینه مطالعه رضایتمندی سکونتی و دیدگاهی کلی در باره تعامل مردم و محیط مسکونی ارائه دادند(رفیعیان و خدائی 1388، 238-239).

2-1-3-رویکرد سنجش میزان رضایتمندی سکونتی

بسیاری از افراد به چیزهایی که نمی توانند داشته باشند تمایل دارند و بنابراین به دلایل اقتصادی و یا سایر دلایل، آنها باید محلی را که تمایل کمتری به آن دارند برگزینند. وقتی آنچه را تمایل داریم می توانیم انتخاب کنیم، رضایتمان جلب می شود(گیفورد 1378، 355-360). مطالعه اولیه مربوط به رضایتمندی، بیشتر بر اساس دیدگاه تک بعدی دنبال شده است. به عنوان مثال برخی از محققان، مراحل درک میزان رضایتمندی افراد را با دیدگاه ادراکی توصیف کرده اند، بدین ترتیب که شخص با توجه به مجموعه ای از نیازها و آرزوهایی که دارد، شرایط فعلی سکونتی اش(واحد سکونتی/واحد همسایگی) را ارزیابی می کند(میشل سون 1966، 355-360). نیازها و آرمان های شخص، مجموعه ای از هردو ویژگی فردی(همچون طبقه اجتماعی، مرحله زندگی و نظایر آن) و نیز معیارهای فرهنگی تاثیرگذار بر روی فرد است(اسمید  1979، 105-130). چنانچه شرایط فعلی در سازگاری نزدیک با همان چیزی باشد که فرد برای نیازها و آرمان هایش تعریف کرده است، رضایتمندی حاصل می گردد. در غیر این صورت، دو حالت امکان پذیر است، حالت اول مربوط به افراد معتقد به تقدیر و سرنوشت است. این افراد با تطبیق دادن ناسازگاری از طریق تجدید نظر کردن در نیازها و کاستن آرمان ها و یا از طریق تغییر ایجاد کردن در ارزیابی شرایط فعلی، رضایتمندی شان را ایجاد می کنند(مارکوس 1971، 193-217).

حالت دوم مربوط به افرادی است که به هیچ طریقی نمی توانند خود را با شرایط فعلی سکونت- که موجب ایجاد نارضایتی شده است- وفق دهند. این افراد در بیشتر موارد، مستعد تلاش برای کاهش نارضایتی شان هم از طریق تجدید نظر کردن در نیازها و هم به وسیله تغییر دادن شرایط در واحد مسکونی از طریق تعمیر یا نقل مکان به شرایط مسکونی با سازگاری بیشتر هستند(موریس 1976، 309-320).

در میان پژوهشگران، میزان رضایت از نواحی سکونتی و عوامل تاثیر گذار بر روی آن، کمتر از دیدگاه رفتاری بررسی شده است. از جمله افرادی که در این زمینه کار کرده اند می توان به آمریگو و آراگونز اشاره کرد که در سال 1977 تحقیقی بر روی رضایتمندی و ارزیابی سکونتی انجام دادند. آنها سعی کردند تا مدل های رفتاری را با درجه رضایتمندی سکونتی ارتباط معناداری دارند، شناسایی کنند. نتایج این کار نشان داد که بطور کلی ساکنانی که در صدد اصلاح یا بهبود خانه برنیامده بودند و یا عکس العملی در خصوص مهم ترین مسائل محل سکونتشان انجام نداده بودند، در مقایسه با سایر افراد راضی تر بودند( احتمالا نیاز برای اقدامات اصلاح و بهبود شرایط موجود، نشان دهنده نارضایتی است). همچنین شرکت در فعالیت های واحد همسایگی و ملاقات های مکرر با همسایه ها با رضایتمندی سکونتی(با درصد بالایی) رابطه داشته است(امریگو و آرگونز 1997، 47-57).

از آنجا که رضایتمندی سکونتی، بخشی از حوزه رضایتمندی از زندگی در معنای عام به شمار می آید، یکی از مطالعه شده ترین موضوعات در زمینه محیط مسکونی قلمداد می شود(جی و هوگو،2006). در دهه های اخیر، رضایتمندی در تحقیقات مرتبط با سنجش میزان کیفیت محیط در نواحی سکونتی مطرح شده است. از آنجا که کیفیت محیط های مسکونی شهری به صورت مفهومی سلسله مراتبی و چند بعدی عنوان شده است و کیفیت محیط از طریق چند ویژگی اساسی توصیف می شود(وان پل 1997، 151).

لذا رضایتمندی نیز به صورت مفهومی با ویژگی های چندگانه مطرح می گردد. در مطالعه ای که لنسینگ و مارانز در سال 1969 صورت دادند، رضایتمندی یکی از معیارهای اصلی سنجش میزان کیفیت محیطی مطرح گردید و بدین ترتیب کیفیت محیط را چنین تعریف کردند: «محیط با کیفیت بالا، احساس رفاه و رضایتمندی را به واسطه ویژگی هایی که ممکن است فیزیکی، اجتماعی و یا سمبلیک باشد، به جمعیتش منتقل می کند»(لنسینگ و مارانز 1969، 195-199). بدین ترتیب از دیدگاه پژوهشگران مختلفی، رضایتمندی به عنوان معیاری عام برای سنجش ادراک کیفیت محیط مطرح شده است.

احساس آزردگی به مثابه نوعی احساس نارضایتی، همراه با هر عامل یا شرایطی که به نظر میرسد تاثیر بدی بر روی فرد و یا یک گروه می گذارد، تعریف شده است (لیناول و رادفورد 1973، 1-36). این احساس به عنوان متداول ترین اثر از ویژگی های نازل محیطی شناخته می شود که تاثیر منفی بر روی رضایتمندی سکونتی می گذارد(وان پل 1997، 11).

2-1-4-عوامل و متغیرهای تاثیر گذار بر رضایتمندی سکونتی

اندازه گیری میزان رضایت از سکونتگاه پیچیده است و به عوامل بسیاری بستگی دارد(گیفورد 1378، 98). بررسی و مرور نوشتارهای مربوط به میزان رضایت از محیط سکونتی، نشان از آن دارد که درک میزان رضایت از سوی هر شخص و در شرایط مختلف شخصی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و فیزیکی، متفاوت است. به عنوان مثال، اضافه کردن ویژگی های شخصی به تجزیه و تحلیل ها قدرت پیش بینی را بالاتر می برد(وان پل، 1997: 22). برخی از ویژگی های شخصی و خانوار همچون سن، جنسیت و مالکیت بر روی اداراک کیفیت محیط تاثیر می گذارند. بطور کلی افراد سالخورده بیش از افراد جوان از شرایط سکونتی شان راضی هستند(همان، 163).

کارپ و کارپ در سال 1982 تاثیر سن و جنس را بر روی ارزیابی محل سکونت هر فرد بر اساس 15 بعد از کیفیت محیط بررسی کرده اند. نتایج نشان داد که سن، رابطه معنی دار خطی مثبتی با ادراک کیفیت محیط و رضایتمندی ساکنان دارد. نتایج جنسیت تنها در سه بعد(صدا، امنیت، حریم) متفاوت از یگدگر بوده اند.بطورکلی، زنان جوان در مقایسه با مردان جوان از شرایط زندگی شان راضی تر بودند، درحالی که برای سالمندان شرایط برعکس بود(کارپ و کارپ 1982، 295-312).

بطور کلی در ایجاد رضایت مندی و نشاط عوامل مختلفی نقش دارند. برای درک روان شناسی رضایتمندی از  یک محیط مسکونی ، یک چهار چوب نظم دهنده نیاز است . چهار گروه از عوامل اصیل در این مورد عبارتند از : عوامل شخصی ، اجتماعی ، فیزیکی و فرهنگی که در  زیر بررسی می شوند(دایر،1373) .

2-1-4-1-رضایت از کیفیت بخش ها و عوامل فیزیکی

خصوصیات فیزیکی یک خانه نیز تاثیر زیادی بر اولویتها و رضایت ما از خانه دارد .مانند: فرم ساختمان ، سبک معماری ، فضاهای داخلی و فضاهای خارجی و کیفیت بخشها مانند: وسعت فضا ، زیبایی ، نور . و رابطه بین نوع استفاده ساکنان و کیفیت ساختمان مثل نور برای مطالعه و یا نور برای شستن ظروف، رنگ، بافت، ایمنی فیزیکی، ارتفاع، دسترسی ها و غیره ….این خصوصیات بسته به سن افراد تغییر می کند چنانچه در یک گزارش در مورد سالمندان عنوان شده که آنها واحدهای انتهایی راهرو را ترجیح می دهند.

2-1-4-2-تاثیرات شخصی و رضایت

مسلماً سلیقه و خوشنودی ، بعضا بستگی به شخص ساکن دارد. در بررسی های انجام شده در مورد سبک خانه افراد بالغ  و جوان به عنوان سکونتگاه با تزئینات و آراستگی را ترجیح می دادند و افراد بالغ مسن تر نوع ساده تر را می پسندیدند . سادگی ممکن است جالب نباشد ولی بیانگر وضوح است ، این موضوع برای افراد مسن مهم است زیرا برای آنها تحرک و ادراک مشکل تر از گذشته است . افراد بالغ جوان سکونتگاه اسرار آمیز را دوست دارند در صورتی که افراد مسن تر ترجیح می دادند که این مرموز بودن را در کتابهای داستان پیدا کنند جایی که زندگی آنها را مشکل تر نمی کند .

2-1-4-3-تاثیرات اجتماعی و رضایت

روابط متقابل ما با دیگران ، ارتباطمان با آنها ، هنجارهایی که در قبول آنها با دیگران شریک هستیم ، خلوت خصوصی در مقابل استقلال و امنیت نقش مهمی در اولویتهای ما در مورد سکونتگاه دارد . در حقیقت بخش مهمی از تعریف کاشانه عملکرد اجتماعی آن است . در یک تحقیق از افراد خواسته بودند که خانه ای طرح کنند که دارای خصوصیات خلوت خصوصی با امنیت و یا معاشرت اجتماعی باشد . خانه هایی که برای خلوت خصوصی طراحی شده بود دارای قسمتهای تعریف شده بیشتری بودند ، آنها دارای اتاقهای بیشتر و در نتیجه راهروهای بیشتر و اتاقهای کوچکتر بودند . خانه هایی که برای ایمنی طراحی شده بودند دارای کوچکترین ابعاد بودند . خانه کوچکتر به معنای فضای کمتری برای تدافع است و ساکنان به یکدیگر نزدیکتر می باشند که می تواند به دفاع از خانه کمک کند . خانه هایی که برای معاشرت اجتماعی طراحی شده بودند فضاهای داخلی آن دارای دید بیشتری بودند و دیوارهای آن انحنای بیشتری داشتند.

 

 

2-1-4-4-تأثیرات فرهنگی و رضایت

افراد ترجیح می دهند در خانه هایی زندگی کنند که مطابق فرهنگ گذشته آنها باشد ، این به این دلیل است که سکونتگاه ها که تبلوری از فرهنگ می باشند ، مکمل الگوهای رفتاری آن فرهنگ شده اند. در بررسی فرم خانه در هفتاد و سه فرهنگ مختلف مشاهده گردیده است که میزان تقسیم بندی فضاهای داخلی بستگی به میزان پیچیدگی های اجتماعی – سیاسی در آن فرهنگ دارد .

2-1-4-5-تاثیر طبیعت بر رضایت

طبیعت یک منبع لازم برای زندگی است. نیروی زندگی بخش است که در بطن همه ی ایده ها ،خلاقیت ها و سلامت انسان وجود دارد.درک طبیعت و ارتباط با آن، خداشناسی رادر انسان تقویت می کند و به زندگی انسان معنا می بخشد. تحقیقات نشان داده است که ارتباط با طبیعت باعث نزدیکی بین انسان ها می شود. انسان برای برطرف کردن نیازهای روحی ، روانی و عاطفی خود ، نیاز به طبیعت و فضای سبز دارد .افرادی که در اطراف خانه یا محل کار به محیط طبیعی دسترسی دارند سالم‎تر از افراد دیگر هستند . اثر دراز مدت و غیر مستقیم طبیعت اطراف شامل افزایش رضایت از خانه ، کار و زندگی است . شواهد نشان می‏دهد که ارتباط با طبیعت باعث کاهش فشار خون ، کلسترول ، استرس و افزایش امید به زندگی می‎شود. مشارکت در فعالیتهای گروهی در فضاهای سبز و پارک‏ها باعث افزایش حس خودشناسی و هویت‏بخشی ، حس جزئی از یک گروه بودن و تنها نبودن ، وحدت طبیعت ، بیدار شدن حس وظیفه‏شناسی و مسئولیت نسبت به جامعه و رها شدن از مشغله روزمره می‎شود. فضاهای خارجی در اطراف خانه تأثیر بسیار زیادی در رضایت افراد دارد، چنانچه در مطالعاتی که توسط فرانسوی ها انجام شده است، معلوم گردید که فضای سبز در مجاورت محله مهمترین عامل رضایت در بین همسایه بوده است(رفیع زاده،1383) .

2-2- سرای سالمندان

2-2-1-پیدایش و تجربه سراهای سالمندان در جهان

گرچه منبع کامل و دقیقی درباره تاریخچه ایجاد و تاسیس مراکز نگهداری سالمندان در دست نیست ولی از مطالب و اطلاعات پراکنده می توان دریافت که مراکز سالمندان اولیه در هر جامعه، متناسب با وضعیت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آنها به صورت های کنونی گسترش و تجلی یافته اند.

در قرون وسطی، سالمندانی که خانواده ای نداشتند و یا خانواده آنها قادر به نگهداری از آنان نبود؛ معمولاً توسط دیر محل نگهداری می شدند.دیر اولین مکانی است که برای نگهداری و مراقبت سالمندان تنها و نیازمند اختصاص یافت. در این خانه ها با سالمندان مانند دیوانه ها رفتار می شد و از هر 10 نفر، 8 نفربه ناراحتی روانی دچار می شد و 2 نفر جان خود را از دست می داد. این آمار تکان دهنده حقیقت انکار ناپذیری است که امروزه متخصصان پیری شناسی در دنیا به آن واقفند.

در بسیاری از کشورها برای جلوگیری از عوارض دوران بازنشستگی بمنظور ادامه زندگی اجتماعی و حفظ خصوصیات اجتماعی و روانی افراد سالمند، باشگاه های مخصوص سالمندان تاسیس گردیده است که در آن وسایل متعددی برای تفریح ،سرگرمی، ورزش و مطالعه وجود دارد. همچنین در بسیاری از باشگاه ها، محل هایی برای اقامت افراد سالمند در نظر گرفته شده که خانه سالمندان نامیده می شود و افراد سالمند با پرداخت مبلغی به طور ماهیانه و سالیانه و در بعضی از مراکز ویژه که احتمالا توسط دولت ها به حمایت از سالمندان تاسیس گردیده اند به طور رایگان و با شهریه کمی اقامت می کنند(اناری 1388، 24). این خانه ها در کشورهای اروپایی نخست با عنوان خانه بازنشستگان تاسیس شد، رفته رفته به شکل خانه پیران درآمد و علاوه بر بازنشستگان، گوشه نشینان و سالخوردگانی را هم که به عللی نمی توانستند در بین خانواده هایشان زندگی کنند در خود جای داد و گرچه موسسات خدمات اجتماعی و بهداشتی به آن کمک های بسیاری کردند و برنامه های ویژه بحث و بررسی برای جلوگیری از احساس تنهایی پیران ترتیب یافت ولی باز نتوانست محیط  مطبوع و قابل تحملی برای آنان فراهم کند زیرا در این نوع خانه ها که به مثابه یک جامعه بسته (جامعه ای که منحصرا از سالخوردگان تشکیل شده) است نسبت مرگ و میر بسیار بالا است و درنتیجه افراد هر روز شاهد از دست رفتن دوست، هم صحبت یا همسایه ای می شوند. و مشکل روانی احساس تبدیل شدن به موجودی بی ثمر، مطرود از اجتماع که در انتظار مرگ است به آسانی قابل تحمل نیست(زنجانی 1386، 128).

بررسی های مختلفی که در کشورهای توسعه یافته صورت گرفته نشان می دهد که گروه کثیری از پیران می خواهند حتی الامکان به زندگی مستقل خود ادامه دهند و گروهی دیگر متمایل به زندگی در میان خانواده اند و عده ای نیز می خواهند به هر ترتیبی که هست روابط اجتماعی خود را حفظ کنند (پالت 1971، 143). آنچه درباره خانه پیران باید گفت این است که از لحاظ روانی این نوع خانه ها در نظر پیران سمبل انزوا و نمونه گویای تمایل جامعه به طرد آنها (شبیه تمایلی که جامعه برای طرد بیماران دارد) تلقی می شود از این رو سالخوردگان همواره واکنش منفی در قبال این نوع خانه ها داشته اند و متاسفانه این نکته در همه بررسی های مربوط به مسکن پیران در کشورهای مختلف نیز مشاهده شده است. “پل پایا” مدیر قسمت مربوط به مطالعه مشکل پیران در موسسه ملی مطالعات جمعیتی فرانسه که اخیرا نیز از طرف سازمان ملل به ریاست کمیسیون بررسی مشکل پیران در جهان برگزیده شده است می گوید: «با اینکه رفتار پیران در قبال مسئله مسکن برحسب سن تغییر می کند اما علاقه ای که همیشه افراد مسن تر به زندگی در خانه خود نشان می دهند تغییر ناپذیر است». شاید این امر تا حدودی ناشی از نیازی است که به مواظبت بیشتر احساس می کنند و به همین دلیل از اقامت در خانه سالمندان اکراه دارند(پیشین،27).

کشورهای غربی پس از تجربیات فراوان بالاخره به این نتیجه رسیده اند که خانه پیران، مساکن دسته جمعی و هم سکنایی با فرزندان هیچکدام چاره این درد نیست زیرا اکثر پیران ترجیح می دهند در چهار دیواری اختیاری به زندگی خود ادامه دهند و این نکته سخت مورد توجه طراحان تامین مسکن سالمندان در کشورهای پیشرفته امروز قرار گرفته است و با تلفیق آن با ضروریات رفاهی و ویژگی های اقتصادی و اجتماعی کشور خود راه حلی یافته اند که هرچند هنوز مدت زمان زیادی از آن نگذشته ولی توفیق بسیار یافته است.

در دانمارک ساختن مساکن کوچک یک طبقه به صورت بخشی از مجتمع خانه سازی این کشور در آمده و در انگلستان روش جدیدی که دولت آن را تایید کرده ساختن خانه های کوچک با اطاق هایی است که به تمام وسایل و تجهیزات لازم مجهز است. محل این خانه ها در نقشه کلی ساختمان طوری انتخاب شده است که حتی الامکان از انزوای پیران جلوگیری شود این سیاست در سوئد و سویس نیز دنبال می شود. کمیسیون عالی مشکل مسکن پیران در فرانسه که به نام کمیسیون لاروک معروف است پس از بررسی های زیاد به این نتیجه رسیده است که علیرغم مدت کوتاهی که از ایجاد این نوع خانه ها می گذرد، عکس العمل روانی سالمندانی که در این منازل سکنی گزیده اند نشان می دهد خانه های مذکور موجبات رضایت آنان را فراهم کرده است(زنجانی 1386، 130-131).

در ایالات متحده آمریکا چندین مرکز سالمندان به نام «شهر خورشید» یا «آفتاب شهر» برای اسکان سالخوردگان باسطح زندگی بالا وجود دارد. در فرانسه 45/1 درصد از مردم سالخورده را در خانه های دولتی که مخصوص سالمندان است نگهداری میکنند.

اکثر سالمندان در نیوزلند در منازل شخصی زندگی می کنند. به نحوی که از هر 10 سالمند، 9نفر منزل شخصی دارند و8/2 درصد در آسایشگاه زندگی می کنند.

در ژاپن علاوه بر خانه سالمندان، خانه هایی با شهریه کم و مناسب برای نگهداری افراد سالمند تاسیس شده است، در ژاپن به دلیل اهمیتی که برای سالمندان خود به عنوان کیان خانواده قائلند، روز 15 سپتامبر هر سال به عنوان روز «توجه به سالمند» نام گذاری کرده اند و آن روز را تعطیل عمومی اعلام داشته اند. «دهکده پیران» که شهرت جهانی دارد،1919 در کپنهاک ساخته شد و در سال 1950 ، آن را نوسازی کردند ( اناری 1388، 24) .

ذکر این نکته نیز ضروری است که در مکانیابی مربوط به سرای پیران در ایران  که هنوز وسایل نقلیه عمومی به نحو مطلوبی سازمان نیافته است باید این نوع مساکن در نزدیکی بازارها، مراکز بهداشتی و مذهبی ایجاد شود زیرا علاوه بر این که رفع نیازهای روزمره را تسهیل می کنند تقریبا در همه کشورهای مسلمان و بویژه در ایران مساجد از مراکز مهم اجتماعی روزانه افراد سالمند محسوب می شود بنابراین باید از آنها به عنوان مناسب ترین و بهترین وسیله جلوگیری از انزوای پیران و یافتن راه حل های ارزنده ای در جهت انطباق با شرایط زندگی همواره در حال تغییر و تحول امروزی و در جهت کسب رضایت آنها استفاده نمود(پیشین، 28 ).

2-2-2-پیدایش سراهای سالمندان در ایران

اولین خانه سالمندان ایران در شهر رشت و براساس نیاز یکی از مردم این شهر که ناتوان از نگهداری مادر زمین گیرش بود توسط یک خیر مسیحی تاسیس شد و به این ترتیب آرسن میناسیان که به داروسازی اشتغال داشت و از ارامنه شهر رشت بود با همراهی خیرین دیگر این مرکز را برای نگهداری از سالمندان و معلولین راه اندازی کردند.

در ایران توجه به سالمند به صورت جدی در اوایل دهه چهل قرن حاضر در قانون برنامه چهارم عمران کشور مطرح شد و در آن برنامه اعتباری به منظور جمع آوری سالمندان در خانه های مخصوص ونگهداری از آنها پیش بینی گردید که بر اساس آن ، دو آسایشگاه خیریه در سال 1342 در تهران تاسیس گردید و سپس در سالهای بعد برتعداد آنها افزوده گشت. در سال 1360، این واحد از حوزه معاونت حمایتی بهزیستی به حوزه معاونت توانبخشی انتقال یافت و به نام آسایشگاه سالمندان معلول نامیده شد.

در حال حاضر 43 آسایشگاه در سطح کشور فعالیت دارند که 28 واحد آن دولتی و 15 واحد آن غیر دولتی است و رقمی حدود 3000 سالمند را تحت پوشش دارند. از کل آسایشگاه های کشور 18 واحد آن در استان تهران و بقیه در دیگر استان ها قرار دارند. علاوه بر خانه های سالمندانی که به صورت رسمی و به همین منظور ساخته شده اند تعداد زیادی خانه سالمند نیز در سراسر کشور وجود داردکه مشغول ارائه خدمات به سالمندان می باشند. ( اناری 1388، 23).

خانه های سالمند در ایران زیر نظر مسوولان و پزشکان قرار دارند و اداره بهزیستی و وزارت بهداشت و درمان به طور مداوم بر کار آن نظارت دارد. از سال 1361 تا کنون، بتدریج سپردن سالمندان به آسایشگاه ها سیر صعودی داشته است، چنان که از 1/6 درصد به 29/7 درصد در سال 1370 افزایش یافته است. این امر نشان دهنده چند عامل مهم می تواند باشد:

  1. دگرگونی سیستم خویشاوندی و گذر خانواده از مرحله گسترده به هسته ای به گونه ای 6/53 درصد از سالمندان بنوعی تنها و بدون خانواده زندگی می کنند و این مسئله می تواند ناشی از انزوای اجتماعی سالمندان باشد که ناشی از تغییرات سیستم خویشاوندی است.
  2. افزایش تعداد افراد خیلی پیر و نیز ناتوان و همچنین افزایش تعداد افرادی که ناتوانی جسمی ویا مشکلات بهداشت روانی دارند.
  3. کاهش تعداد افرادی که برای مراقبت از سالمند در دسترس و نزدیک آنها زندگی می کنند.

با توجه به مسائل عنوان شده و این مسئله مهم که هرچه افراد پیرتر می شوند، بیشتر به سمت خانه تمایل پیدا می کنند و اهمیت خانه به عنوان پناهگاه، هر چه که بقیه عوامل اجتماعی از زندگی فرد محو می شوند، افزایش می یابد و همچنین از آنجا که آسایشگاه های کنونی غالبا در اماکنی تشکیل شده اند که برای این کار ساخته نشده و اغلب آنها شرایط رفاهی و ایمنی لازم را برای زیستن سالمندان ندارند، لذا تحقیقات مبنی بر ضوابطی کامل و مناسب جهت طراحی این گونه خانه سالمندان بسیار لازم و ضروری است و نیز لازم است تا مسائل خاص سالمندان در تعیین ضوابط معماری و شهرسازی مورد توجه قرار گیرد. البته لازم است تا برنامه ریزی دقیق و سنجیده ای در این خصوص انجام گیرد تا سالمندان به آسایش و رضایت کامل برسند ( همان: 24).

2-2-3-انواع سرای سالمندان در ایران

آسایشگاه سالمندان در ایران یه طور کلی از نظر نحوه اداره و مالکیت به چهار دسته تقسیم‌بندی می شوند:

  • آسایشگاه سالمندان دولتی که زیر نظر سازمان بهزیستی است و در هر استان به تعداد مورد نیاز وجود دارد و در آن از سالمندان بی‌پناه، درماندگان و بیماران طی شرایطی مراقبت می‌کنند.
  • آسایشگاه‌هایی که جنبه خیریه دارند.
  • دسته‌ای از آسایشگاه‌ها به صورت خیریه و شهریه‌دار تواماً اداره می‌شوند.
  • آسایشگاه‌هایی که جنبه خصوصی دارند و با مبالغ ماهانه‌ای که از اولیای سالمندان می‌گیرند اداره می‌شوند. (سیام 1381).

همچنین بر اساس چگونگی استفاده از این مراکز، به دو دسته موقتی و دائمی تقسیم می شوند:

الف- مرکز خدماتی روز

حمایت این مراکز از سالمندان به صورت موقت می باشد و به طور کلی این مجموعه ها توسط افرادی که در منازل خودشان زندگی می کنند مورد استفاده قرار می گیرند، اما در بعضی موارد افرادی که در مساکن مراقبتی، چه در بیمارستان و چه در سرای مراقبتی سالمندان هستند نیز از آن استفاده می کنند. این مراکز می توانند نیازهای بهداشتی، اجتماعی ، آموزشی و فرهنگی سالمندان را همراه با خدمات روزانه مناسب در جوامع محلی با توجه به درک الگوهای جمعیتی در محل، و چگونگی تغییر این الگوها تامین نمایند.

هنگامی که عنوان خدمات روزانه در ارتباط با افراد سالمند به کار می رود، طیف وسیعی از خدمات در زمینه های متنوع ، از باشگاه های اجتماعی گرفته تا خدمات نشسته در منزل خود سالمند و مراکز مراقبت های روزانه و بیمارستان های روزانه را در بر می گیرد. بیشتر مجموعه های روزانه، کمک به مستقل ماندن سالمندان را در جامعه هدف اصلی خود می دانند. دیگر اهداف این مجموعه ها به فراخور نوع گروه استفاده کننده متغیر است. از بیمارستان های روزانه بیشتر می توان توقع داشت که مراقبت های پزشکی و پرستاری، از اهداف والای آنها باشد. در مقابل، از مراکز روزانه می توان توقع داشت که حمایت های اجتماعی، کمک رسانی به مراقبین سالمند در تامین غذا و دیگر احتیاجات او، از اهداف اولیه شان باشد (سازمان بهزیستی 1365).

ب- خانه سالمندان

این مراکز به عنوان خانه دوم سالمندان می باشد و به صورت دائمی از سالمندان حمایت می کنند و بسته به میزان حمایت لازم، به سه دسته تقسیم می شوند:

  • خانه سازی برای سالمندان

الف-شامل آپارتمان هایی است که پذیرای نیازهای سالمندان می باشد، بطوری که آنها را از انتقال به خانه های سالمندان تا سرحد امکان بی نیاز می سازد. این گونه خانه سازی معمولا پیرامون مناطق مسکونی با فشردگی 2 تا 10 در صد پراکنده است.

ب- خانه سازی حفاظت شده ، بطورکلی گروهی از آپارتمان های با زیر بنای کمتر از 20 مترمربع داخل یک ساختمان است با اتاق های مشترک و یک چایخانه. یک راه حل مناسب، احداث این امکانات در نزدیکی آسایشگاه سالمندان است که غذا، تفریح و و امکانات درمانی متنوع را ارائه میکند.

  • خانه های سالمندان

خانه های سالمندان، امکانات مراقبتی مسکونی را ارائه می کنند و باید با مقررات طراحی و مجوزها تطابق داشته باشند. میزان فوق العاده فضای جانبی مورد نیاز، به معنای آن است که مقرون به صرفه ترین اندازه، جا برای حدود 120 نفر است. غذا ، سرگرمی، درمان و بخش پرستاری و توان بخشی  در این اماکن محیا شده است.

  • آسایشگاه سالمندان

مراقبت هایی را برای افرادی که به صورت مزمن بیمار بوده و نیازمند مراقبت و توجه پزشکی هستند مهیا می سازند (سازمان بهزیستی 1365).

متن کامل :

دانلود پایان نامه ارشد : طراحی سرای سالمندان شهر ایلام با رویکرد رضایتمندی