پایان نامه با واژه های کلیدی معماری ایران، ساختمان سازی، مبانی نظری، فرهنگ ایرانی

دانلود پایان نامه

اگر چه با بالا رفتن جمعیت و کمبود زمین ناچار به آپارتمان سازی شده ایم اما مجبور به ساخت و ساز به شیوه اروپایی نیستیم. هنوز هم در گوشه و کنار این مرز و بوم بخصوص در محله های اعیان نشین خانه هایی یک یا نهایتا دو طبقه و به اصطلاح « ویلایی » ساخته می شوند که متاسفانه اکثرشان هم به شیوه بیگانه شکل می گیرند.
این پژوهش سعی در شناخت و بررسی و در نهایت طراحی یک خانه دو طبقه ( ویلایی ) به سبک و شیوه اصیل و شکوهمند « ایرانی- اسلامی » و با توجه به نیازهای امروزی با راهکارهای اقلیمی گذشته دارد. امید است در این راستا بار دیگر شاهد باز یافتن هویت گمشده خود در معماری و جایگاه آن به عنوان یک شیوه خاص و مستقل در جهان باشیم.

1-4 بیان فرضیات و طرح سوال تحقیق
1. با توجه به گذشت سالیان سال و چه مواردی در معماری اصیل ایران در تمامی عرصه های آن بخصوص در خانه سازی مورد توجه معماران سراسر جهان و شهرت آن در دنیا شده است؟
2. آیا با توجه به نیازهای امروزی امکان تداوم خانه سازی به شیوه گذشته در ایران وجود دارد؟
3. چگونه میتوان با تلفیق نیازهای امروزی با شیوه های سنتی ایران اقدام به خانه سازی نمود؟
4. امروزه معماری در ایران در چه روندی پیش می رود و آیا راهکارهایی در جهت بهبود وضیت کنونی آن وجود دارد؟

1-5 پیشینه تحقیق
1) معماری همیشه و همه جا هنری وابسته به زندگی بوده و در ایران بیش از هر جای دیگر. چنانکه آرایش معماری نیز هماره بدست زندگی بوده و در هر زمان روش زندگی بوده که برنامه کار معمار را پی ریخته است.( پیرنیا- 1385)
2) در معماری ایران تلاش می شده که کار بیهوده در ساختمان سازی نکنند و از اسراف پرهیز می کردند. این اصل هم پیش از اسلام هم پس از آن مراعات می شده است. در قرآن کریم آمده « مومنان آنان که از بیخودگی رویگردانند» . ( پیرنیا- 1385)
3) اگر در کشورهای دیگر هنرهای وابسته به معماری مانند نگارگری ( نقاشی ) و سنگتراشی پیرایه ( آذین ) به شمار می آمده در کشور ما هرگز چنین نبوده است. گره سازی با گچ و کاشی و خشت و آجر و به گفته خود معماران آمود و اندود در واقع بیشتر بخشی از کار بنیادی ساختمان بوده است. وانگهی باید دانست که واژه « زیبا » به معنی « زیبنده بودن » و « تناسب داشتن » است و نه قشنگی و جمال. ( پیرنیا- 1385)
4) معماران ایرانی تلاش می کردند ساختمایه مورد نیاز خود را از نزدیک ترین جاها بدست آورند و چنان ساختمان می کردند که نیازمند به ساختمایه جاهای دیگر نباشد و «خودبسنده » باشند. بدین گونه ساخت با شتاب بیشتری انجام می شده و ساختمان نیز با محیط پیرامون خود « سازوارتر » در می آمده و هنگام نوسازی آن نیز همیشه ساختمایه آن در دسترس بوده است. ( پیرنیا – 1385)
5) بطوریکه از نوشته های مورخان یونانی بدست می آید نزدیک به 3000 سال پیش پیرامون خانه های بیشتر ایرانیان را باغ احاطه کرده بود. ( نعیما- 1388)
6) در طراحی فضاهای مسکونی عموما بهترین قسمت خانه به نحوی ساخته می شد که منظری به باغ یا باغچه داشته باشد. در گذشته باغچه در همه خانه ها از اعیانی تا معمولی ساخته می شد. ( نعیما- 1388)

فصل دوم

مبانی نظری

(تعاریف و واژگان- بررسی کالبدی خانه در فرهنگ ایرانی- شناخت اصول معماری در خانه سازی ایرانی- فضاهای خانه در معماری ایران- نگرشی بر باغ سازی ایرانی(

بخش اول- بررسی کالبدی خانه در فرهنگ ایرانی
2-1 تعاریف و واژگان:
در تعریف مبانی نظری خانه ایرانی (خانه ی امروزی با دیدگاه ایرانی- اسلامی) می توان ابتدا به شرح و تبیین هر یک از اجزا و مفاهیم سازنده آن پرداخت.
2-1-1 خانه
خانه در واقع نوعی ایجاد حریم است و حریم ایجاد مرز می باشد. حریم جدایی نیست بلکه حجاب هایی ایجاد می نماید و مانع از تجاوز دیگران می شود. حریم صافی شبکه ارتباطات است. حریم تنها در روابط اجتماعی مصدق نمی نماید بلکه می توان آنرا در نحوه همزیستی زن و مرد- در تنظیم فضای خانه- در تنظیم فضای شهری – در باغ آرایی – در لباس پوشیدن و حتی در عفت کلام نیز یافت.
از میان فضاهایی که به عنوان حریم در پیرامون ما وجود دارد خانه بلافصل ترین فضای مرتبط با آدمی است که بطور روزمره از او تاثیر می گیرد و بر او تاثیر می گذارد. اولین فضایی است که آدمی احساس تعلق فضایی را در آن تجربه می کند. مجموعه حواس پنجگانه به طور دایم سر تاسر آنرا طی می کند و در مدت کوتاهی بدان خو می گیرد. در واقع خانه محلی است که بیش از نیمی از عمر انسان در آن می گذرد و این خود بیانگر اهمیت آن در زندگی آدمی است.

2-1-2 ایرانی
در معماری خانه در دوران قدیم ایران توجه معماران به ساختار خاص فضاهای خانه و برقراری ارتباط میان اجزای آنها با بینش عرفانی و نشانه شناسی در پس معماری هنری است. هماهنگی مناسبات ساختار اجزای خانه در ایران از لحاظ فرم رنگ و عناصر هندسی با اصول عرفانی ایرانی و جهان بینی خاص معمار برای مثال استفاده از گنبد به بینش هنرمند معمار در ارتباط با درک جهان هستی و ماورای آن می باشد.

2-1-3 اسلامی
آنچه معماری خانه های مسلمان نشین را از سایر معماری منازل مسکونی جهان جدا می کند احترام به انسان و فضا درر تعریف مفهومی خاص از خانه برای بیان مفهوم سکونت می باشد. به عبارت دیگر قرآن و سنت حاوی فهرست منسجمی از منابعی است که می تواند مجموعه ای از اصول اساسی را به عنوان راهنما و چهارچوب برای طراحی معماری مسکن
در اختیار ما قرار دهد. به عبارت دیگر طراحی خانه یک مسلمان بایستی حاصل ارزشها و عقاید اسلامی ساکنین آن باشد.
بخش دوم- مبانی نظری خانه ایرانی – اسلامی
2-2 خانه ایرانی- اسلامی
2-2-1 فلسفه وجودی
هنرهای سنتی در عین تنوع و کثرت در صورت و معنا به مفاهیم مشترک دلالت دارند. معماری سنتی به عنوان یکی از اصلی ترین هنرهای سنتی ایران حاوی مفاهیم غنی است که بر اساس اعتقادات و باورهای مردم این سرزمین شکل یافته است. راز آفرینش- سلسله مراتب هستی و بهشت از مهمترین مفاهیمی هستند که عامل شکل گیری چنین معماری گشته اند. در این میان خانه به عنوان اصلی ترین فضای معماری و به عنوان مکانی که انسان بیشتر اوقات عمر خود را در آن سپری می کند حایز اهمیت بسیاری است. انسانی که زندگی را مسیری برای رسیدن به کمال می داند بدون شک سعی در ایجاد فضایی کرده است که یاری دهنده او برای رسیدن به این هدف باشد. به همین دلیل خانه در ایران محل مناسبی برای جستجوی باورهایی است که شکل دهنده آن بوده اند.

2-2-2 ضرورت ایجاد
امروزه معماری اکثر خانه های ایرانی تنها به چهار گوشهایی محدود می شوند که خوابگاه هستند و نه محلی زیبا برای زندگی. ما ساده اندیشان تصور می کردیم که اگر خانه هایی با کیفیت کالبدی بد و محیط های مخروبه را حذف کنیم یا از شیوه ها و عناصر غربی استفاده نماییم خانه های جدید و محیط آنها می توانند به خودی خود دردهای اجتماعی را درمان کنند.
هدف باید خوب ساختن باشد و خوب ساختن سه شرط دارد: فرآورده – استحکام و سرور و نکته مهم این است که این سه ویژگی رابطه ای درونی دارند که در این زمینه فضاهای خانه های سنتی کاراتر از خانه های امروزی بودند.

2-2-3 اهداف
هدف اصلی در طراحی این خانه احیای باورها و سنت ها در خانه سازی ایران است. از آنجا که امروزه معماری ما نه تنها در خانه سازی که در تمامی عرصه ها به شیوه های غربی و بخصوص کپی برداری از نماهای کلاسیک اروپا روی آورده و متاسفانه این نماها خود ایجاد بی هویتی در معماری ایران نموده است هدف این است که زیبایی شناسی معماری ایران و نماد شناسی نماهای آن را به عموم مردم شناساند. چه بسا چنین خانه ای با نیازها و اقلیم ایران سازگارتر بوده و به تنظیم شرایط محیطی نیز کمک شایان توجهی خواهد نمود. از جمله احیای استفاده از بادگیر در اقلیم خشک و نیمه بیابانی ایران یا استفاده از حیاط مرکزی به شیوه ای جدید و کارآمد تر خود میتواند به معماری ایرانی – اسلامی هویتی مجدد ببخشد.
با توجه به اینکه امروزه با شیوع آپارتمان سازی در ایران روبه رو هستیم در چنین حالتی ممکن است بیشتر سنت ها را نتوانیم در آنها احیا نماییم مگر اینکه نمای آن را با استفاده از عناصر ماندگار گذشته اجرا کنیم و هویت گذشته خود را تداوم بخشیم منتها خانه هایی که به اصطلاح ویلایی ساخته میشوند و در تمامی نقاط ایران هم با آنها کم و بیش روبه رو هستیم میتوانند گزینه ی خوبی در این راستا باشند. به خصوص اینکه نما و معماری چنین خانه هایی همیشه بیشتر مورد توجه عامه مردم بوده اند و در بسیاری موارد به عنوان الگوی طراحی خانه های بعدی قرار گرفته اند.

بخش سوم- نگرشی بر اصول خانه سازی در معماری ایران
2-3 اصول معماری خانه سازی در ایران
هنر و معماری ایران از دیرباز دارای چند اصل بوده که بخوبی در نمونه های این هنر نمایان شده است.استاد محمد کریم پیرنیا بر وجود پنج اصل در خانه سازی و معماری ایران تاکید کرده است . این اصول چنین هستند: مردم واری، پرهیز از بیهودگی، نیارش، خود بسندگی و درون گرایی.این اصول پنجگانه در کلیه بناهای ساخته شده در گذشته ایران زمین به بهترین شکل ممکن رعایت شده و به خوبی قابل مشاهده است. در ادامه نگرشی بر این اصول پنجگانه خواهیم داشت.

2-3-1 مردم واری
مردم واری به معنای رعایت تناسب میان اندام های ساختمانی با اندام های انسان و توجه به نیازهای او در کار ساختمان سازی است. مردم واری در اندام (فضا) های ساختمان و اجزاء آن چنین نمایان می شود که برای نمونه اتاق سه دری که بیشتر برای خوابیدن بکار می رود، به اندازه ای است که نیاز یک خانواده را برآورده کند. اجزایی چون در و پنجره، رف و نیز پستویی که برای انبار رختخواب بکار می رفته نیز اندازه هایی مناسب داشتند.

2-3-2 پرهیز از بیهودگی
در معماری ایران تلاش می شده کار بیهوده در ساختمان سازی نکنند و از اسراف پرهیز می کردند. این اصل هم پیش از اسلام و هم پس از آن مراعات می شده است. در قرآن کریم آمده مؤمنان، آنانکه از بیهودگی روی گردانند. 1
اگر در کشورهای دیگر، هنرهای وابسته به معماری مانند نگارگری (نقاشی) و سنگتراشی، پیرایه (آذین) بشمار می آمده، در کشور ما هرگز چنین نبوده است. گره سازی با گچ و کاشی و خشت و آجر و به گفته خود معماران، “آمود” و اندود، بیشتر بخشی از کار بنیادی ساختمان است. و اگر گنبدی از تیزه تا پاکار با کاشی پوشیده می شود تنها برای زیبایی نیست. وانگهی باید دانست که واژه “زیبا” به معنای “زیبنده بودن” و تناسب داشتن است نه قشنگی و جمال.

2-3-3 نیارش
نیارش به دانش ایستایی، فن ساختمان و ساختمایه (مصالح) شناسی گفته می شده است. معماران گذشته به نیارش ساختمان بسیار توجه می کردند و آنرا از زیبایی جدا نمی دانستند. آنها به تجربه، به اندازه هایی برای پوشش ها و دهانه ها و جرزها دست یافته بودند که همه برپایه نیارش بدست آمده بود. “پیمون”، اندازه های خرد و یکسا
نی بود که در هرجا در خود نیازی که بدان بود بکار گرفته می شد. معماران همراه با بهره گیری از پیمون و تکرار آن در اندازه ها و اندام ها، ساختمان ها را بسیار گوناگون از کار در می آوردند. هیچ دو ساختمانی یکسان کار در نمی آمد و هریک ویژگی خود را داشت، گرچه از یک پیمون در آنها پیروی شده بود.
2-3-4 خودبسندگی
معماران ایرانی تلاش می کردند ساختمایه مورد نیاز خود را از نزدیک ترین جاها بدست آوردند و چنان ساختمان می کردند که نیازمند به ساختمایه جاهای دیگر نباشد و “خود بسنده” باشند. بدین گونه کار ساخت با شتاب بیشتری انجام می شده و ساختمان با طبیعت پیرامون خود “سازوارتر” در می آمده است و هنگام نوسازی آن نیز همیشه ساختمایه آن در دسترس بوده است.

2-3-5 درونگرایی
اصولا در ساماندهی اندام های گوناگون ساختمان و بویژه خانه های سنتی، باورهای مردم، بسیار کارساز بوده است. یکی از باورهای مردم ایران ارزش نهادن به زندگی شخصی و حرمت آن و نیز عزن ایرانیان بوده که این امر بگونه ای معماری ایران را درونگرا ساخته است.

بخش چهارم- نگرشی بر اصول جهت گیری خانه در گذشته
2-4 جهت گیری خانه یا رون
یکی از مسایل مهم مربوط به شهرسازی جهت قرارگیری خانه یا رون است. این مربوط به آب و هوا، طرز تابش جهت وزش (باد مطبوع، طوفان، گردوباد و غیره …) و مکان قرار گیری و جنس زمین می شده است. معماران ایرانی برای این کار از شکل شش ضلعی استفاده می کرده اند2. کتاب قدیمی المسالک و الممالک اصطخری، نقشه هایی در ضمیمه دارد که فوق العاده زیبا می باشند. در این نقشه ها علامت جنوب در بالای آن گذاشته شده و جهت مخالف آن شمال است. در اصل این شکل از این یک شش ضلعی بدست آمده که در رئوس مستطیل داخل آن شمال و جنوب قرار می گرفته است. با همین روش در ایران سه رون را در نظر می گرفته اند:
1- رون راسته
2- رون اصفهانی
3- رون کرمانی
2-4-1 رون راسته
در رون راسته مستطیلی که در داخل شش ضلعی قرار می گیرد جهت شمال شرقی- جنوب غربی دارد. در شهرهای مرکزی ایران مثل تهران، یزد، جهرم و شهر تبریز در شمال غربی ایران و برخی شهرهای دیگر از رون راسته استفاده می شده است. جهت این رون تقریبا مواجه با قبله است. در صدر اسلام در این مکانها در ارتباط با جهت گیری بناها به طرف قبله مسأله ای نداشته اند. متأسفانه اخیرا با در نظر نگرفتن این مسأله و با جهت گیری جدید شرقی- غربی خانه هایی را ساخته اند که می بایست در فصل گرما، آنها را از شدت گرما ترک کرد. تهران جدید نیز بدلیل عدم توجه به جهت مناسب به بدترین وضع خود افتاده است. در گذشته معتقد بودند که اگر شهر و آبادی شمال آن گرفته شود تب خیز شده و دلیل آن هم این است که شهر تهویه نمی شود. در تهران می بینیم که در بعضی از نقاط در غرب آن هوا راکد است و در روزهایی توصیه می شود که افراد مریض به آن مناطق نروند.

تصویر 1 – جهت گیری خانه یا رون
2-4-2 رون اصفهانی
رون اصفهانی جهت شمال غربی- جنوب شرقی دارد و در اصفهان، استخر، تخت جمشید و فارس این رون را داریم. در اصفهان معمار بزرگ احمد اصفهانی، پیچش ایوان مسجد امام با میدان نقش جهان را که حدود 45 درجه اختلاف دارد (خود میدان رون اصفهانی است ولی مسجد روبه قبله است) به نحو بسیار جالبی حل کرده است.

2-4-3 رون کرمانی
رون کرمانی جهتی غربی- شرقی دارد و شهرهایی مثل

دیدگاهتان را بنویسید